SQLite چیست؟ بررسی ویژگی‌ها، کاربردها و مزایای این بانک اطلاعاتی

در دنیای امروز که تقریباً تمام نرم‌افزارها و اپلیکیشن‌ها نیازمند ذخیره و مدیریت داده هستند، انتخاب یک بانک اطلاعاتی مناسب نقش بسیار مهمی در عملکرد و پایداری سیستم دارد. یکی از سبک‌ترین، سریع‌ترین و پرکاربردترین گزینه‌ها در میان پایگاه‌های داده رابطه‌ای، SQLite است. این پایگاه‌داده با طراحی ساده و بدون نیاز به سرور، به یکی از ابزارهای محبوب توسعه‌دهندگان موبایل، وب و دسکتاپ تبدیل شده است.

در این مقاله به‌صورت کامل بررسی می‌کنیم که دیتابیس SQLite چیست، چه ویژگی‌ها و مزایایی دارد، در چه پروژه‌هایی کاربردی است، و چه تفاوتی با سایر پایگاه‌داده‌ها مانند MySQL یا PostgreSQL دارد.

SQLite چیست؟

دیتابیس SQLite یک پایگاه‌داده رابطه‌ای (Relational Database) متن‌باز و سبک است که در سال 2000 توسط D. Richard Hipp توسعه یافت. برخلاف سایر بانک‌های اطلاعاتی مانند MySQL یا PostgreSQL، SQLite نیازی به نصب سرور یا اجرای سرویس جداگانه ندارد.

داده‌ها در SQLite درون یک فایل منفرد با پسوند .db یا .sqlite ذخیره می‌شوند. این طراحی باعث شده تا SQLite یکی از ساده‌ترین و سریع‌ترین گزینه‌ها برای پروژه‌های کوچک و متوسط باشد.

به بیان ساده:

SQLite یعنی داشتن تمام امکانات یک پایگاه داده SQL، بدون دردسر نصب و پیکربندی سرور.

معماری SQLite چگونه است؟

دیتابیس SQLite از ساختار تک‌فایلی (Single File Database) استفاده می‌کند. این فایل شامل جداول، اندیس‌ها، رکوردها و تمام اطلاعات متادیتاست.

اجزای اصلی معماری SQLite:

1. SQL Compiler: دستورات SQL را به کد اجرایی تبدیل می‌کند.
2. Virtual Database Engine (VDBE): مسئول اجرای دستورات ترجمه‌شده است.
3. B-Tree Storage Engine: برای ذخیره‌سازی و دسترسی سریع به داده‌ها استفاده می‌شود.
4. Pager & Cache: مدیریت حافظه و دسترسی همزمان به داده‌ها.
5. OS Interface: لایه ارتباط بین SQLite و سیستم‌عامل برای خواندن/نوشتن فایل‌ها.

به لطف این معماری سبک و یکپارچه، SQLite می‌تواند حتی در دستگاه‌هایی با منابع محدود (مانند موبایل یا IoT) نیز به‌راحتی کار کند.

ویژگی‌های اصلی SQLite

SQLite ویژگی‌هایی دارد که آن را از سایر بانک‌های داده متمایز می‌کند:

مزایای SQLite

1. ✅ راه‌اندازی آسان: بدون نیاز به نصب یا پیکربندی خاص.
2. ⚡ سرعت بالا: به‌دلیل اجرای درون‌فرآیند و عدم ارتباط شبکه‌ای.
3. 🧩 یکپارچگی با برنامه: پایگاه‌داده در خود برنامه تعبیه می‌شود.
4. 📦 قابل‌حمل: کل داده در یک فایل ذخیره شده و به‌راحتی قابل انتقال است.
5. 🔒 امنیت و پایداری: پشتیبانی از تراکنش‌های ایمن و atomic.
6. 💰 رایگان: بدون هزینه لایسنس حتی برای پروژه‌های تجاری.
7. 🌍 پشتیبانی گسترده: در زبان‌هایی مانند Python، Java، C، Dart (در Flutter) و… به‌صورت پیش‌فرض در دسترس است.

محدودیت‌ها و معایب دیتابیس SQLite

اگرچه دیتابیس SQLite ابزار فوق‌العاده‌ای است، اما در همه‌ی پروژه‌ها مناسب نیست.

🔸 محدودیت‌ها:

1. برای سیستم‌های بزرگ با ترافیک بالا (مثل سرورهای چندکاربره) مناسب نیست.
2. فاقد کنترل سطح دسترسی چندکاربره (User Management) است.
3. در عملیات بسیار همزمان ممکن است دچار Bottleneck شود.
4. اندازه پایگاه‌داده نباید بیش از چندین گیگابایت شود (گرچه از نظر تئوری تا 140 ترابایت پشتیبانی می‌کند).
5. فاقد قابلیت‌های پیچیده مانند Stored Procedure یا User-defined Function به‌صورت داخلی است.

کاربردهای دیتابیس SQLite

SQLite تقریباً در هر جایی که به ذخیره محلی داده نیاز است، استفاده می‌شود:

1. 📱 اپلیکیشن‌های موبایل (Android / iOS)
   تقریباً تمام اپ‌های موبایل برای ذخیره داده‌های محلی مانند تنظیمات کاربر، تاریخچه، یا کش از SQLite استفاده می‌کنند.
   • در Android از طریق Room یا SQLiteOpenHelper
   • در iOS از طریق Core Data یا مستقیماً با SQLite API
2. 💻 نرم‌افزارهای دسکتاپ
   اپلیکیشن‌هایی مثل Firefox، Adobe Reader و Skype از SQLite برای ذخیره تنظیمات داخلی استفاده می‌کنند.
3. 🌐 برنامه‌های وب (Local Storage)
   در مرورگرها و Progressive Web Apps برای ذخیره داده‌های آفلاین.
4. 🔌 دستگاه‌های IoT و سیستم‌های جاسازی‌شده (Embedded Systems)
   SQLite در دستگاه‌هایی مانند GPS، تلویزیون هوشمند یا دوربین دیجیتال به‌عنوان پایگاه داده داخلی عمل می‌کند.
5. 🧠 آزمایش، توسعه و نمونه‌سازی (Prototyping)
   توسعه‌دهندگان اغلب SQLite را برای تست سریع اپلیکیشن قبل از استقرار در سرور MySQL یا PostgreSQL استفاده می‌کنند.

نحوه استفاده از دیتابیس SQLite در زبان‌های برنامه‌نویسی مختلف

در Python

import sqlite3

# ایجاد یا اتصال به پایگاه داده
conn = sqlite3.connect('example.db')
cursor = conn.cursor()

# ایجاد جدول
cursor.execute('''CREATE TABLE users (id INTEGER PRIMARY KEY, name TEXT)''')

# افزودن داده
cursor.execute("INSERT INTO users (name) VALUES ('Ali')")
conn.commit()

# خواندن داده
for row in cursor.execute('SELECT * FROM users'):
    print(row)

conn.close()

SQLite در اندروید

val db = this.openOrCreateDatabase("MyDB", MODE_PRIVATE, null)
db.execSQL("CREATE TABLE IF NOT EXISTS users (id INTEGER PRIMARY KEY, name TEXT)")
db.execSQL("INSERT INTO users (name) VALUES ('Sara')")
val cursor = db.rawQuery("SELECT * FROM users", null)

در فلاتر (با پکیج sqflite)

final db = await openDatabase('my_db.db');
await db.execute('CREATE TABLE users (id INTEGER PRIMARY KEY, name TEXT)');
await db.insert('users', {'name': 'Reza'});
final users = await db.query('users');

مقایسه SQLite با سایر پایگاه‌های داده

چرا SQLite تا این حد محبوب است؟

محبوبیت SQLite از سادگی در استفاده و عدم نیاز به تنظیمات پیچیده سرچشمه می‌گیرد. توسعه‌دهندگان می‌توانند بدون نگرانی از اتصال شبکه، سرور، یا تنظیمات امنیتی پیچیده، تنها با چند خط کد پایگاه داده خود را بسازند و داده‌ها را ذخیره کنند.

به همین دلیل، SQLite به گزینه‌ای ایده‌آل برای اپلیکیشن‌های آفلاین، نمونه‌سازی سریع و پروژه‌های سبک تبدیل شده است.

نتیجه‌گیری

SQLite یکی از ساده‌ترین، سریع‌ترین و قابل‌اعتمادترین بانک‌های اطلاعاتی جهان است که تقریباً در هر دستگاهی از موبایل گرفته تا لپ‌تاپ و حتی ساعت هوشمند حضور دارد.
اگر پروژه‌ای دارید که نیاز به یک پایگاه داده سبک و محلی دارد، SQLite بهترین انتخاب ممکن است.

اما اگر پروژه شما شامل حجم زیاد داده، کاربران همزمان متعدد، یا نیاز به امکانات پیچیده‌تر است، شاید بهتر باشد به گزینه‌هایی مانند PostgreSQL یا MySQL فکر کنید.